Η ζωντανή γλώσσα είναι το πολιτισμικό λογισμικό μας

Με μια ομιλία - σταθμό για τη σύγχρονη κυριαρχία των μέσων ενημέρωσης στην πολιτική ζωή αλλά και στην καθημερινότητα των πολιτών, η πρύτανης Ελένη Γλύκατζη - Αρβελέρ έθεσε το δάκτυλο εις τον τύπον των ήλων για τη σημερινή κατάσταση στα ΜΜΕ, στην εκδήλωση αναγόρευσής της σε επίτιμη διδάκτορα του τμήματος Δημοσιογραφίας και ΜΜΕ του ΑΠΘ. Δε δίστασε να μιλήσει για τη δεοντολογία που συχνά καταστρατηγούμε και αγνοούμε οι δημοσιογράφοι.

Ολόκληρη η ομιλία της για όλα αυτά στα σύγχρονα μέσα που πληγώνουν τους τηλεθεατές, όπως τη δημοσιεύει σήμερα ο ΑΓΓΕΛΙΟΦΟΡΟΣ, έχει ως εξής:

«(...) Χρέος μου λοιπόν να εκθέσω εμπειρίες, να αναπτύξω απόψεις και να αναλύσω σκέψεις, γύρω από το επίμαχο θέμα της επικοινωνίας στη σύγχρονη κοινωνία, της επικοινωνίας που έχει για κύριο φορέα το νεότευκτο λειτούργημα (δε λέω επάγγελμα) του δημοσιογράφου: αυτό που επιτελεί και υπηρετεί το τμήμα σας.

Να αρχίσω με ένα ανέκδοτο: Μπρος στην απελπισία του να βρει λύση στις δυσκολίες που αντιμετώπιζαν οι Εβραίοι στην έξοδό τους από την Αίγυπτο, ο Μωυσής κάλεσε μια νεαρή ακόλουθο Τύπου για να τη συμβουλευτεί. «Χτύπησε με το ραβδί τρεις φορές στο βράχο», του λέει η ακόλουθος και θα αναβλύσει το νερό που χρειάζεται. Μετά το θαύμα ο Μωυσής βρήκε τη νεαρή δημοσιογράφο για να την ευχαριστήσει και εκείνη φυσικότατα του απάντησε ότι το πραγματικό θαύμα είναι όχι το νερό που ανάβλυσε, αλλά το ότι έτσι ο Μωυσής θα έχει τουλάχιστον 7 σελίδες στον Τύπο της ημέρας, στην εφημερίδα που φέρει τον τίτλο Παλαιά Διαθήκη.

Αυτό για να υπογραμμίσω ότι το όποιο γεγονός (και το πιο θαυμαστό ακόμη) είναι ανύπαρκτο αν δεν τύχει της ανάλογης μνείας, που το βγάζει, το γλιτώνει από τη λήθη: και ας μην ξεχνάμε σχετικά ότι η λέξη αλήθεια στα ελληνικά σημαίνει το άληθο, αυτό δηλαδή που δεν μπορεί ή δεν πρέπει να ξεχαστεί, που γίνεται έτσι, όπως έγραψε ο Θουκυδίδης για την ιστορία, «κτήμα ες αεί».

Στα χέρια των δημοσιογράφων λοιπόν η καταγραφή και η προβολή του σημαίνοντος. Να πω καλύτερα του ουσιώδους, σε όποιον τομέα του δημόσιου βίου.

Ετσι ο δημοσιογράφος είναι σήμερα για τον καθένα μας ο διαμεσολαβητής για τη γνώση, αν όχι και για την κατανόηση των γεγονότων, που συγκροτούν το ιστορικό πλαίσιο της κοινωνίας μας.

Ιστορικός του άμεσου παρόντος ο κάθε δημοσιογράφος, χρονικογράφος συμβάντων και φαινομένων που χαρακτηρίζουν «τώρα και εδώ» τη ζωή ανθρώπων, λαών και τόπων. Χάρη στα μέσα που έχει σήμερα στη διάθεσή του (ηλεκτρονικά, ψηφιακά, οπτικά κ.ά) είναι αναντίρρητα ο δημοσιογράφος των μίντια (media), το ζωντανό αρχειακό υλικό της άμεσης ιστορίας, της ιστορίας υπό και εν κατασκευή. Ιστορίας, δηλαδή, που φωτίζεται κατά βούληση από αυτόν τον άμεσο γνώστη, τον sui-generis ιστορικό δημοσιογράφο που ονόμασα ιστορικό του αμέσου παρόντος, της άμεσης ιστορίας. Υποχρεωτικά σήμερα η δουλειά, το έργο του δημοσιογράφου αποτελεί πηγή για την ιστορική αναδίφηση, πράγμα που υπογραμμίζει την ευθύνη του κατά τα άλλα ανεύθυνου δημοσιογράφου.

Η ανάγκη επεξεργασίας δεοντολογικού κώδικα της εξάσκησης δημοσιογραφίας έχει και από τους ίδιους τους δημοσιογράφους πολλές φορές υπογραμμιστεί: κώδικας που εξασφαλίζει κατά το δυνατό την ακρίβεια των δεδομένων και την ελευθερία έκφρασης. Ασφαλώς η δεοντολογική ευθύνη του δημοσιογράφου διδάσκεται στα σχετικά πανεπιστημιακά τμήματα, που όμως κάποτε συχνά (δυστυχώς) καταστρατηγείται και αγνοείται από τη λεγόμενη πολιτική ορθότητα, από την αυτολογοκρισία και βέβαια τη λογοκρισία, από την ξύλινη γλώσσα και τον κίτρινο τύπο. Και τώρα τελευταία από την υποχρέωση να σεβαστείς πεποιθήσεις και ταμπού.


«Blogκρατία», η 5η εξουσία

Ειπώθηκε, ίσως με κάποια υπερβολή, ότι ο τύπος είναι η τέταρτη εξουσία, πρέπει πιο εύλογα να πούμε μάλλον ότι ζούμε σε μια εποχή «μιντιοκρατίας» και αυτό για να περιλάβουμε όλα τα μέσα επικοινωνίας που διαθέτει σήμερα ο κάθε μοντέρνος άνθρωπος (πολίτης βέβαια κυρίως των ανεπτυγμένων κοινωνιών), και όχι μόνο ο ειδικός χειριστής και διαχειριστής κάποιας δημοσιογραφικής ιδιότητας. Για του λόγου το αληθές, θα επισημάνω ότι οι παραδοσιακές ευχετήριες κάρτες παραγκωνίστηκαν φέτος από τα περίφημα SMS, τα ηλεκτρονικά μηνύματα (ο αριθμός τους προκάλεσε δυσλειτουργία στο όλο ηλεκτρονικό σύστημα) και θα αναφέρω βιαστικά την παρουσία στο διαδίκτυο (στα web sites) κάθε είδους πληροφοριών που προέρχονται από αμφίβολες συχνά μη έγκυρες πηγές, άγνωστης συνήθως προέλευσης. Kαι βέβαια όλως ιδιαίτερα θα τονίσω την αστραπιαία διάδοση των selfmedia, δηλαδή των blogs που τείνουν να αντικαταστήσουν τα παραδοσιακά massmedia. Ενδεικτικά μόνο θα υπογραμμίσω ότι το blog της Arianna Huffigton με τον τίτλο Huffigton Post έχει εκθρονίσει στην Αμερική τον Τύπο (συμπεριλαμβανομένου και του περίφημου Time). Η Arianna ρυθμίζει τώρα στις ΗΠΑ κάθε πολιτικό διάλογο.

Εμφανίζονται πάνω από 100.000 καινούργια blogs την ημέρα στον κόσμο χωρίς ακόμη να διαφαίνεται κάποιος κορεσμός. Blogs που διεκδικούν από τα πιο παραδοσιακά μίντια (τον Τύπο, την τηλεόραση) το δικαίωμα του καθενός να πληροφορεί, να πληροφορείται, να σχολιάζει την καθημερινότητα επαινώντας και κακίζοντας κατά βούληση, χωρίς να είναι υπόλογος σε κανέναν. Οποιο από τα νέα αυτά μιντιακά δημοσιεύματα πετυχαίνει να προσελκύσει τους δικτυοναύτες, απορροφά ικανό μέρος της διαφήμισης, που βέβαια αφαιρείται από τον Τύπο, θέτοντας σε κίνδυνο την ύπαρξή του.

Τη δύναμη των blogs γνωρίζουν άριστα οι πολιτικοί που προσπαθούν να τα εκμεταλλευτούν προωθώντας blog παραγωγές των ίδιων αλλά και των οπαδών τους. Ετσι τώρα μιλούν για την 5η εξουσία, την blogκρατία που έχει σήμερα και την εγκυκλοπαίδειά της με την περίφημη Wikipedia (τη γρήγορη δηλαδή εγκυκλοπαίδεια, όπου ο καθένας γράφει και συμπληρώνει ελεύθερα τα διάφορα λήμματά της. Τόσο που εμπνευστής της, ο Λάρι Σάνγκερ, δηλώνει πως η δική του εγκυκλοπαίδεια υπερέχει της British, δεδομένου ότι εκσυγχρονίζεται αδιάκοπα, υπό τον έλεγχο μάλιστα διαιτητών συντακτικής ομάδας ειδικών.

Τη δύναμη όμως των blogs γνωρίζουν και οι υπό εκκόλαψη λογοτέχνες που δημοσιεύουν τώρα τα βιβλία και έργα τους στο διαδίκτυο χωρίς να έχουν ανάγκη από απαιτητικούς εκδότες. Τα γνωστά πια blooks (σύμπτυξη όρων blog και book) δεν περιλαμβάνουν μόνο πρωτόλεια νέων και άγνωστων συγγραφέων). Για την ευρύτητα που έλαβε η blog-λογία θα σημειώσω διασκεδαστικά το αποτέλεσμα έρευνας μεταξύ Βρετανών φοιτητών γνωστών πανεπιστημίων. Τα 85% χρησιμοποιούσαν blog, αλλά μόνο το 5% ήξερε να βράσει ένα αβγό.

Δεν προτίθεμαι να κάνω την κριτική του νέου αυτού μέσου ενημέρωσης και πληροφόρησης που έχει για σύνθημα: blogo ergo sum κατά το cognito του Καρτεσίου. Η ποιότητα των δεδομένων που παρέχει είναι πάντως λίαν αμφιβόλου αξίας. Η ανάγκη άλλωστε για την επεξεργασία ελέγχου, από ειδικούς διαιτητές, των πληροφοριών που παρέχει γρήγορα, άμεσα και πλουσιοπάροχα το διαδίκτυο, αποδεικνύει τον κίνδυνο που διαβλέπουν οι σοβαροί χρήστες του, από τη διάδοση ανεύθυνων, κακόβουλων, λανθασμένων και διαστρεβλωμένων στοιχείων. Παρενθετικά για την αλήθεια των λεγομένων μου, παραπέμπω στον απαράδεκτο λίβελο κατά του Βυζαντίου (το ονομάζει, μεταξύ άλλων, ντροπή και αίσχος της ιστορίας). Ολα αυτά ελληνικά, μολονότι το φληνάφημα αυτό είναι βουλγαρικής προέλευσης.

Είμαστε μακριά ακόμη από τη λύση του προβλήματος αυτού, που μετατρέπει το διαδίκτυο, από δυναμική πηγή παιδαγωγικού πλούτου, σε φορέα σίγουρου σκοταδισμού.

Το πρόβλημα απασχολεί τους ειδικούς, όπως άλλωστε και το συναφές ζήτημα της ανάγνωσης και σύνταξης της εικόνας, που, όπως είναι γνωστό, αποτελεί, ως νέο παγκόσμιο γλωσσικό ιδίωμα τη βάση γνώσης, αλλά και διαμόρφωσης του χαρακτήρα της καλλιέργειας και της πολιτισμικής ενημέρωσης του σύγχρονου ανθρώπου.

Η ζωντανή γλώσσα...

Να θυμίσω ότι αντίθετα από τα επιμέρους γλωσσικά ιδιώματα (τις γλώσσες και τοπολαλιές), η εικόνα αποτελεί απρόσκοπτη πρόσβαση στην πληροφόρηση για τον καθένα, άσχετα από κάθε άλλο γλωσσικό εθνικοπολιτιστικό βίωμα.

Το έχω υπογραμμίσει πολλές φορές. Επιτρέψτε μου να το επαναλάβω: εκφράζει λακωνικά τη σκέψη μου.

Κανείς, λέμε, δεν είναι αγράμματος μέσα σε ένα μουσείο, οι σκωπτικοί όμως Γάλλοι προσθέτουν ότι καμιά γυναίκα στον κόσμο δεν άκουσε περισσότερες βλακείες από την Αφροδίτη της Μήλου και από την Τζοκόντα μέσα στο Λούβρο.

Αυτό για να τονίσω ότι τίποτα δεν μπορεί να πάρει τη θέση του θεμελιακού μέσου της επικοινωνίας: εννοώ βέβαια τη ζωντανή γλώσσα που είναι το πολιτισμικό λογισμικό μας. Και είναι φτώχεια και μιζέρια τα του καθενός μας το μονοπώλιο της αμερικανοαγγλικής στα μέσα της νέας τεχνολογίας. Αυτό όμως αποτελεί άλλο κεφάλαιο: θα το χαρακτήριζα ως δημιουργία ενός νέου εσπεράντο της γραφικής επικοινωνίας αυτής δηλαδή που λειτουργεί μόνο με εικονίδια και αγγλικές λεζάντες.

Εχω τον πειρασμό, πριν κλείσω τις λίγες αυτές παρατηρήσεις για την ιστορία και τη σημασία της εικόνας, να σας διηγηθώ μια προσωπική μου εμπειρία. Ετυχε σε επίσημο γεύμα στην Ουάσινγκτον να βρεθώ καθισμένη κοντά στο γνωστό μας Kissinger και τον τότε υπουργό των Εξωτερικών των ΗΠΑ, τον Kristofer.

Εκπληκτη άκουσα τον Kissinger να λέει στον μετέπειτα διάδοχό του στην αρχή του State Department, ότι αυτός είναι ο τελευταίος υπουργός των Εξωτερικών της Αμερικής. Στην εύλογη απορία των συνδαιτυμόνων του, ο Kissinger απάντησε ότι αναμφισβήτητα είναι αυτός ο τελευταίος που έκανε αυθεντική εξωτερική πολιτική, αφού το CNN λειτούργησε μετά από την υπουργία του. Σίγουρα ο Kissinger είχε κάποιο δίκαιο. Να σημειώσω χαρακτηριστικά ότι η λιποθυμία του πατέρα Bush στο επίσημο γεύμα στο Τόκιο (μεταδόθηκε από όλα τα κανάλια) θεωρήθηκε ως λιποψυχία όλης της Αμερικής και λέγεται ότι στοίχισε στον Bush την επανεκλογή του.

Ξέρουμε πάντως όλοι την επιρροή που ασκεί η τηλεόραση στην όποια μορφή δημόσιου και ιδιωτικού βίου, με τη διαφημιστική εικόνα ή με τη συγκινησιακή μορφή της είδησης που δίνει με το γνωστό δηλαδή “θρήνος, κλάμα και στη μέση η ρεκλάμα”.

Αν τώρα σκεφτούμε ότι τα παιδιά περνούν “περισσότερη ώρα μπρος στην τηλεόραση από ό,τι μπρος στο δάσκαλο (οι Αμερικανοί μάλιστα μέτρησαν ότι το κάθε παιδί θα περάσει τις ώρες που αθροίζονται σε τρεις ολόκληρους μήνες το χρόνο με παρέα την τηλεόραση), θα καταλάβουμε το επίπεδο της γλωσσικής εμβέλειας που θα αποκτήσουν οι νέοι. Να θυμίσω την απάντηση μικρής Ελληνίδας μαθήτριας σε ειδική έρευνα: η τηλεόραση είναι η καινούργια γιαγιά που μας κρατά συντροφιά ακόμη και όταν δεν είμαστε στο σπίτι.

Ας μην ξεχνάμε σχετικά ότι κανείς σχεδόν στον κόσμο δε λέει “σε άκουσα στην τηλεόραση”, αλλά μόνο σε είδα, και ας μη σταθούμε στην κακομεταχείριση της γλώσσας, εδώ και αλλού, από τους κάθε είδους τηλεπαρουσιαστές, με τις φωτεινές, έστω ελάχιστες εξαιρέσεις. Είναι καιρός ο δημοσιογραφικός κόσμος να αντιδράσει στο γλωσσικό αυτόν κατήφορο.

Θα ήταν ευχής έργο στα τμήματα δημοσιογραφίας να διδάσκεται η γλώσσα της εικόνας στη σύνταξή της (και όχι ως απλό spot), αλλά και η προφορική απόδοση του λόγου που συνοδεύει και συνοδεύεται από την κινητική εικόνα, της τηλεόρασης. Την εικόνα που θέλει λόγω του ρυθμού της ειδική μεταχείριση.

... και η τηλεοπτική ατάκα

Η παρατήρηση αυτή, για να σημειώσω ότι άλλη η ροή της γλώσσας στο χρόνο του κινηματογράφου, με τη θεματική πειθαρχία, και άλλη η τηλεοπτική έκφραση του άμεσου προφορικού λόγου, που τείνει να γίνει σύνθημα, ή όπως συνηθίζεται να λένε σήμερα, τηλεοπτική ατάκα.

Οπωσδήποτε είναι γνωστό ότι ζούμε σήμερα σε εποχή γενικότερης αισθητικής σύγχυσης. Η γλωσσική και λεκτική χαλαρότητα είναι ένα από τα συμπτώματά της, όπως και το εφήμερο της τέχνης με τα μιας χρήσης δημιουργήματά της.

Εύστοχα λοιπόν παρατήρησαν ότι αν στα πλήκτρα των υπολογιστών αντί για γράμματα υπήρχαν εικόνες και ιδεογράμματα, θα μπορούσαν ώς και τα νήπια και οι αναλφάβητοι να γίνουν και να είναι αξιόλογοι λογοτέχνες-συγγραφείς.

Αυτό για να υπογραμμίσω τη δύναμη της εικόνας και συγχρόνως την αδυναμία, αν όχι την ανυπαρξία καλλιτεχνικών και λογοτεχνικών κριτηρίων, με αποτέλεσμα την επικρατούσα αισθητική ασυναρτησία στη διαδοχή των εικόνων και βέβαια την έλλειψη νοήματος και μηνύματος από την έκφραση του λόγου, ακόμη και όταν πασχίζει να ξεφύγει από τα καθημερινά και τετριμμένα. Χάθηκαν οι λέξεις με τη βαρύνουσα έννοια, έγραψε ο Cannetti, και είναι παρωχημένη η εποχή, όπου η διακόσμηση των χριστιανικών ναών με την εικονογραφική της διάταξη ήταν το ανοιχτό βιβλίο κατήχησης (ιδιαίτερα μετά τα χρόνια της εικονομαχίας), και είναι πια αδιανόητη μια νέα πεντηκοστή.

Εννοώ τη διάδοση μέσω της γλώσσας σωτηρίου μηνύματος που θα λυτρώσει τον κόσμο μας από την παγκοσμιοποιημένη Βαβέλ, έστω και αν η σημερινή Βαβέλ έχει μονογλωσσική έκφραση: τα αμερικάνικα.


Η λαλούσα μηχανή

Ο προσεκτικός ακροατής θα κατάλαβε ότι, πλαγίως, έφτασα στα θέματα που χαρακτηρίζουν τις κοινωνίες μας, στην εποχή της πληροφορίας, της επικοινωνίας, της γνώσης, εποχή όπου όλοι μιλούν, αλλά κανείς δεν συνδιαλέγεται με τον άλλον, παρά μόνο μέσω της λαλούσας μηχανής (έτσι ονομάζω το διαδίκτυο και τα άλλα τεχνολογικά και ηλεκτρονικά μέσα).

Σκεφτείτε ότι σήμερα ώς και οι ιερείς, οι παπάδες στις εκκλησίες έχουν ανάγκη από τεχνητή φωνή, εννοώ το μικρόφωνο, για να προσευχηθούν και για να επικαλεστούν και να μιλήσουν με τον Κύριο. Ενώ στο 12ο αιώνα, ο Αγιος Βερνάρδος του Clairvaux εκήρυξε τη Σταυροφορία σε πάνω από 100.000 πιστούς που τον άκουσαν κατανυκτικά, εμπρός από την περίφημη μητρόπολη της Vezelay: το μήνυμά του μεταδόθηκε ατόφιο, από στόμα σε στόμα, γιατί ήταν ακριβώς μήνυμα και όχι είδηση.

Σήμερα κωφεύουμε στα μηνύματα, γιατί συχνά αποδείχτηκαν ιδεολογήματα ψευδοφόρα, έτσι ακούμε τη λαλούσα μηχανή, αλλά όχι τόσο το «λάλον βιβλίον».

Αυτό ήταν το όνομα που έδωσε στη Βίβλο ένας μαύρος σκλάβος, όταν ο Αμερικανός αφέντης του διάβαζε, σαν καλός προτεστάντης, αποσπάσματα από τη Βίβλο, κάθε βράδυ στους υποτακτικούς του. Ο σκλάβος αυτός έγραψε στην αυτοβιογραφία του ότι όταν έκλεψε αυτό το βιβλίο το έβαλε στο αυτί του για να ακούσει τι θα του πει. Ομως το «λάλον βιβλίο» αρνήθηκε να του μιλήσει, ασφαλώς γιατί αυτός δεν ήταν παρά ένας απλός μαύρος.

Ισως σήμερα, παρά την υπερπαραγωγή εντύπου υλικού, να έχουμε γίνει όλοι λίγο σαν τον μαύρο τον Αφροαμερικανό του 18ου αιώνα, σήμερα όπου συχνά η ανάγνωση πολλών αρκείται στα Comics και στις λεζάντες των φωτογραφιών στα διάφορα έντυπα.

Λέγεται ότι υπάρχουν ορισμένες κατηγορίες ηλικιακές (το νεανικό κοινό) που θεωρείται ότι δεν έχουν συνηθίσει το γραπτό λόγο, ότι είναι δηλαδή ανεξοικείωτες με την ανάγνωση και αυτό άσχετα από το επίπεδο των σπουδών τους.

Καθόλου παράξενη λοιπόν η νέα μόδα των πολυτελώς δεμένων βιβλίων - “μαϊμού”, που κοσμούν τα ράφια μιας κοινωνίας high brow (όπως λένε τώρα τους ψηλομύτες).


«Ηλεκτρονικό παραπέτασμα»

Μόνο ο ηλεκτρονικός εξοπλισμός, ωστόσο, εγγυάται σήμερα την ανάπτυξη μιας χώρας. Ενα όχι σιδηρούν, αλλά ένα ηλεκτρονικό παραπέτασμα χωρίζει τώρα τους ανθρώπους και όχι μόνο γεωγραφικά. Οι inforich και οι infopoor, δηλαδή οι πλούσιοι και οι φτωχοί της πληροφόρησης, μπορεί να συγκατοικούν στην ίδια χώρα, στον ίδιο χώρο και στο ίδιο ακόμη σπίτι (να πω ότι η χρήση των ηλεκτρονικών μέσων διαφέρει από γενιά σε γενιά;).

Η παραγωγή των νέων τεχνολογικών μέσων (ραγδαία και συνεχώς ανανεούμενη) είναι (ίσως περισσότερο και από τη διάδοση της χρήσης τους) το βασικό σήμερα χαρακτηριστικό εξουσίας και πλούτου. Είναι όμως αυτό και το χαρακτηριστικό στοιχείο ευτυχίας;

Σίγουρα η βιομηχανία του ονείρου, όπως και η αίσθηση της απόκτησης όποιας ουτοπίας είναι παράγωγα της κοινωνίας της πληροφορίας. Είναι βέβαιο ότι οι πολιτισμικοί φορείς (καλλιτέχνες, συγγραφείς, θεατράνθρωποι κ.ά.) μετρούνται σήμερα λόγω της παγκόσμιας διαδικτύωσης, κατά χιλιάδες, όπως είπε ο Andy Warhol, όλα τα μουσεία λειτουργούν τώρα σαν supermarket και ο πολιτισμός της διασκέδασης θεωρεί τη μάθηση όχι ως μέσο της περαιτέρω έρευνας και κατανόησης, αλλά ως μέσο της, έστω και άχρηστης, γρήγορης ωστόσο, πληροφόρησης. Ομως, η επιτάχυνση και η αμεσότητα του χρόνου πληροφόρησης εξασφαλίζουν την ποσότητα αλλά όχι την ποιότητα γνώσεων. Αυτή απαιτεί σύνεση και περισυλλογή. Το καβαφικό σκεπτικό, που είναι παρμένο από τον Ιουλιανό και μετασχηματισμένο σε “αν έγνως, αλλ' ουκ έγνως” και “ει γαρ έγνως, ουκ αν κατέγνως” (αν διάβασες, δεν έμαθες και αν έμαθες, δεν κατάλαβες) είναι περισσότερο από ποτέ επίκαιρο σήμερα.

Από κάποιους που ήθελαν να δηλώσουν ότι κάθε πράγμα εγκυμονεί και το αντίθετο του, ότι τίποτα δεν είναι τέλειο (η παρατήρηση ισχύει και για τη νέα τεχνολογία και τα επακόλουθά της).

Ειπώθηκε, εύλογα νομίζω, ότι η εποχή του Διαφωτισμού, των Φώτων δηλαδή, είναι γεμάτη από σκιές. Μήπως λοιπόν και η εποχή μας, εποχή της επικοινωνίας, της πληροφορίας και της γνώσης, είναι άραγε στην τροχιά της αγνωσίας και ακοινωνησίας (της μοναξιάς δηλαδή), εξαιτίας ακριβώς της υπερπληροφόρησης, που ξεφεύγει λόγω του όγκου και του ρυθμού της από τον έλεγχο της κάθε δυνατής κριτικής προσέγγισης;

Η αμέτρητη ποσότητα των δεδομένων που προσφέρει, η υπερπληροφόρηση απαιτεί ταξινόμηση, ιεράρχηση και επιλογή. Ιδιότητες αυτές μιας κλασικής θα λέγαμε παιδείας με την παραδοσιακή έννοια, όπου ο δάσκαλος είναι δάσκαλος και ο μαθητής μαθητής χωρίς να έχει τον πειρασμό να είναι ο καθένας τους και τα δύο μαζί, όπως αυτό συμβαίνει συχνά, όταν εμπιστευόμαστε τυφλά τα τεχνολογικά μέσα που συμβουλευόμεθα.

Τα ηλεκτρονικά CD Rom (Read only memory, λένε με τον τίτλο τους) δεν είναι λοιπόν εξαντλητικά, δεν εγγυώνται την ακρίβεια, ούτε βέβαια την αλήθεια.


«Γρηγορείτε»

Αναμφισβήτητα πάντως είναι η πληροφόρηση κατεξοχήν το παγκόσμιο αγαθό, αφού κατά τον ορισμό των global goods, η χρήση της δεν αποστερεί κανένα άλλο από την ταυτόχρονη ίδια χρήση. Ωστόσο όπως θα έλεγαν για το κρασί και για το τσιγάρο, απαιτεί η χρήση της πληροφορίας μέτρο και κρίση.

Ισως η λύση για την αποτελεσματικότητα της τηλεόρασης να μην είναι λοιπόν το συνεχές zapping (τάση που τείνει τώρα να είναι ο ρυθμιστής όλων των ανθρωπίνων σχέσεων), αλλά απλώς το κλείσιμο, η ηλεκτρική αποσύνδεση της τηλεοπτικής συσκευής. Αυτή η κίνηση, όμως, είναι θέμα παιδείας και όχι μόνο εκπαίδευσης. Θέλει δηλαδή θάρρος και τόλμη και η ελευθερία της σκέψης, όπως κάθε άλλη μορφή ελευθερίας κατά την καλβική ρήση.

Ετσι η τελευταία μου λέξη θα είναι “γρηγορείτε γονείς, να μην κακίζετε μόνον τους δασκάλους. Και ας μην ξεχνάμε ότι η χειραγώγηση του πνεύματος, της μνήμης και της ψυχής είναι πιο επικίνδυνη και από τις χειρότερες βλαστοκυτταρικές και γενετικές λαθροχειρίες”.

Ας καταλήξω όμως όπως άρχισα, απευθύνοντας ευχαριστίες και εγκάρδιες ευχές για την ευόδωση του έργου του στο περιλάλητο πνευματικό ίδρυμα που «διδακτορικά» με τίμησε σήμερα.

Και ας ευχηθώ (αυτό για χάρη όλων μας) η επικοινωνία να μη χάσει τελείως την πρωταρχική της έννοια: τη ζωντανή σχέση, δηλαδή το συναπάντημα του ανθρώπου με το συνάνθρωπό του».


Ελένη Γλύκατζη - Αρβελέρ

Σχόλια

  1. Ανεμε, σε ευχαριστώ που μας το κοινοποίησες - εξαιρετικό το κείμενο της κυρίας Αρβελέρ!

    Κρίμα, μόνο, που από όσα λέει, οι εγχώριοι bloggers θα κρατήσουν μόνο την αναφορά στην Αριάνα και τη δύναμη των blogs!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Η μαύρη αλήθεια είναι οτι πάτησα κι εγώ ένα μεγαλοπρεπέστατο μπολντάρισμα στο σχετικό εδάφιον…

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. (Ασχέτως με το μπολντάρισμα σου)
    επιτέλους ένα ψύχραιμο και σοβαρό κείμενο, χωρίς υστρίες και κυρίως με πίστη.

    Να 'σαι καλά που το ανέβασες.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Εγώ πάλι σκέφτομαι ότι άν μας αφήσει η Ελέν ποιός/α θα την αντικαταστήσει;

    Οταν μιλά, μιλά για να καταλάβουν "όλοι"
    και όχι "μερικοί"!

    Καλά έκανες και τ' ανέβασες!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Η ανάγκη άλλωστε για την επεξεργασία ελέγχου, από ειδικούς διαιτητές, των πληροφοριών που παρέχει γρήγορα, άμεσα και πλουσιοπάροχα το διαδίκτυο, αποδεικνύει τον κίνδυνο που διαβλέπουν οι σοβαροί χρήστες του, από τη διάδοση ανεύθυνων, κακόβουλων, λανθασμένων και διαστρεβλωμένων στοιχείων.

    Ειδικοί διαιτητές στο διαδίκτυο, ε;

    Παρενθετικά για την αλήθεια των λεγομένων μου, παραπέμπω στον απαράδεκτο λίβελο κατά του Βυζαντίου (το ονομάζει, μεταξύ άλλων, ντροπή και αίσχος της ιστορίας). Ολα αυτά ελληνικά, μολονότι το φληνάφημα αυτό είναι βουλγαρικής προέλευσης.

    Έχω κι εγώ να αναφέρω παρόμοια παραδείγματα για ραδιόφωνα, τηλεοράσεις, εφημερίδες, χέρια που αφήνουν περιστέρια και σήματα καπνού....
    Πρέπει να κατανοήσουμε πως για λιβέλους και διαστρεβλώσεις δεν έχει ευθύνη κανένα μέσο. Αντίθετες απόψεις υπάρχουν π.χ. για το Βυζάντιο, τις εκτρώσεις και την ιδιοκτησία του λογισμικού. Ας πολεμήσουμε την αντίθετη άποψη με μόνο όπλο τα επιχειρήματα.

    Δεν προτίθεμαι να κάνω την κριτική του νέου αυτού μέσου ενημέρωσης και πληροφόρησης...

    Σίγουρα;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  6. Καλώς κάνεις και τα επισημαίνεις αυτά με αφορμή όμως των όσων λες θα ήθελα να εκφράσω μια σκέψη δική μου: δεν θεωρώ ότι κανένα Μέσο ενέχει θέση «Πατρίδας» για να το υπερασπιστούμε ή όχι. Αντίθετα –και ως επαγγελματίας στα Μέσα- θεωρώ ότι όλα θα πρέπει να είναι αντικείμενο κριτικής αλλά και αμφισβήτησης. Μόνο έτσι θα πάψουν τα κυριαρχούν στην ατομική και τη συλλογική μας ζωή…

    Επί του συγκεκριμένου τώρα! Διαιτητές είπε, όχι λογοκριτές ή σταθμάρχες. Η διαιτησία –πέραν του ελληνικού ποδοσφαίρου- ουδέποτε υπήρξε ανεπιθύμητη!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  7. Απίστευτη δαιμονοποίηση των μπλογκ και των τεχνολογιών γενικότερα. Το μόνο που δε μας λεει είναι ότι άμα διαβάσεις ανάποδα τα κείμενα των μπλογκ κρύβουν μηνύματα για το σατανά.

    Δεν μπορώ από τη μεριά μου παρά να επισημάνω ότι αυτά τα συνδέει και με τον "γλωσσικό κατήφορο" και έτσι δείχνει και το πραγματικό ιδεολογικό υπόβαθρο τέτοιων απόψεων για τη γλώσσα.

    Άνεμε, καλή ιδέα η δημοσίευση, μάλιστα έψαχνα ολόκληρη την ομιλία της και δεν την έβρισκα.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  8. valentin,

    δεν είδα να δαιμονοποιεί τις τεχνολογίες ούτε να μιλά για γλωσσικό κατήφορο στο συγκεκριμένο κείμενο. Βεβαίως, είναι γνωστές οι καταβολές της, αλλά δεν νομίζω ότι έχει πέσει στην παγίδα του νεογλωσσαμυντορισμού. Υπάρχουν πολλοί (και πολύ επικίνδυνοι) δαίμονες, δεν χρειάζεται να βλέπουμε και άλλους εκεί όπου δεν υπάρχουν.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  9. Σε γενικές γραμμές τα αποσπάσματα της ομιλίας δεν είναι εχθρικά προς τα μπλογκ απλώς αμήχανα. Οπως το δίκτυο δεν είναι μόνο παιδεραστές που κάνουν τσατ έτσι και στα μπλογκ δεν είναι μόνο συκοφαντες. Οσον αφορά το βυζάντιο έχουν περάσει κάτι χρονάκια και είναι σα να συζητάει κάποιος αν ο αταχουάλπα δολοφονήθηκε η όχι. Μέσα από τα βλογκς γνωριστήκαμε και κατ ιδίαν ναυτίλε άρα ακυρώνεται η σκέψη της κυρίας περί ανθρώπινης επικοινωνίας και ψηφιακής απομόνωσης. Ενιγουέιζ καλό το ποστ το διάβασα προσεκτικά τρείς φορές και κάτι πήρα...

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  10. Ειδικούς διαιτητές; Είχα την εντύπωση ότι μορφωμένοι αναγνώστες με κριτική σκέψη (κυρίως)είναι καλύτεροι απο τους ειδικούς διαιτητές που θα μας πουν τι είναι αλήθεια και τι όχι. Δεν νομίζω ότι χρειάζομαι αυτό.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  11. Νομίζω ότι το κείμενο της Αρβελέρ είναι πραγματικά πολύ κακό. Κοινοτοπίες, υπερβολές, άγνοια των θεμάτων για το οποία μιλάει.

    π.χ.

    Το να μιλάς για «Blogκρατία» στα πλαίσια της «μιντιοκρατίας» με το δια ταύτα να είναι ότι "Η Arianna ρυθμίζει τώρα στις ΗΠΑ κάθε πολιτικό διάλογο" είναι καραμπινάτη υπερβολή. Εκτός αν θέλουμε να πάρουμε κυριολεκτικά τα διάφορα τραβηγμένα που γράφουν τα ΜΜΕ για τη σημασία των μπλογκ.

    "την blogκρατία που έχει σήμερα και την εγκυκλοπαίδειά της με την περίφημη Wikipedia"
    Τι σχέση έχουν τα μπλογκ με τη Wikipedia;

    "υπό τον έλεγχο μάλιστα διαιτητών συντακτικής ομάδας ειδικών."
    Αυτό όποιος έχει γράψει στη Wikipedia ξέρει ότι δεν ισχύει.

    Για το Βυζάντιο, τι φταίνε τα μπλογκ και οι Βούλγαροι; "Λίβελους" εναντίον του Βυζαντίου έγραφαν ο Κοραής και οι διαφωτιστές πριν καν τη γραφομηχανή.

    Για την ήττα του Μπους πατέρα βέβαια, αντί για την on camera λιποθυμία η εξήγηση βρίσκεται μάλλον στο σύνθημα της εποχής "It's the economy, stupid!".

    Για το "γλωσσικό κατήφορο" τα λεει η ίδια επι λέξει.

    Το ανέκδοτο πάντως με το Μωυσή και τη δημοσιογράφο είναι καλό :-)

    Αυτά παθαίνει όμως κανείς άμα παίρνει κάποιον που ξέρει από Βυζάντιο και τον κάνει επίτιμο διδακτορα στα ΜΜΕ. Και αυτά παθαίνει και αυτός που δέχεται.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  12. Συμφωνώ απολύτως με τον/την valentin...και επαυξάνω θα έλεγα!
    Η Αρβελέρ αποτελεί (μία ακόμη αλλά εξόχως προβαλλόμενη καθότι εξ Εσπερίας...) περίπτωση καραμπινάτου αντιεπιστημονικού καθαριστικού γλωσσαμυντορισμού...
    Ακόμη θυμάμαι τη σχεδόν χυδαία επίθεσή της σε ένα συνέδριο (το 2001 θαρρώ, για το ευρωπαϊκό έτος γλωσσών) εναντίον της Ειρ. Φιλιππάκη -Warburton, μιας από τις καλύτερες εν ζωή Έλληνες(-ίδες) γλωσσολόγους, με ατάκες του στυλ "ποια είσαι εσύ και τι έχεις κάνει;;;"...
    Δεν παραγνωρίζω βέβαια ότι αποτελεί ένα σεβαστό ακαδημαϊκό μέγεθος, μόνο που με την πληθωρικότητά της, ιδίως ως προς το γλωσσικό που κυρίως με ενδιαφέρει, απλώς αναπαράγει στερεότυπα...

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  13. Ειλικρινά δεν ξέρω τι να πω…

    Μένω σχεδόν άναυδος με την ικανότητά μας να κρίνουμε και μάλιστα τόσο αυστηρά την Αρβελέρ. Δεν ξέρω αν αυτό είναι καλό ή κακό. Αν δείχνει το πόσο επαρκής είναι πνευματικά η γενιά μου αλλά και η νεώτερη γενιά (βλέπω ηλικίες 25, 30 χρόνων) ώστε να μπορούν να κάνουν κάτι τέτοιο.
    Ομολογώ –και δεν ντρέπομαι καθόλου γι αυτό, ίσα-ίσα- ότι δεν μπορώ ούτε καν να σταθώ απέναντι σε ανθρώπους όπως εκείνη. Τους διαβάζω, τους παρακολουθώ, κάτι μου αρέσει, κάτι μου ξυνίζει, σε κάτι δεν συμφωνώ, σε κάτι άλλο συμφωνώ. Τέτοιους αφορισμούς δεν μπορώ να τους κάνω.
    Με κανέναν Πολύδωρα, κανέναν Ευαγγελάτο, κανέναν Πάγκαλο, το κάνω πιο εύκολα…

    Δεν ξέρω…
    Και δεν μπορώ να γνωρίζω το βάθος και το εύρος της παιδείας που έχει όποιος αντικρούει την κάθε Αρβελέρ. Ως εύπιστος, θέλω να πιστεύω ότι είναι τουλάχιστον αντίστοιχος με την κρινόμενη (αλλιώς πόθεν κρίνεις;). Κι αν είναι έτσι έχει ΚΑΛΩΣ!

    Αν όχι…

    Και πάλι: δεν ξέρω…

    Πραγματικά με τρομάζει όμως!

    Μόνο στους Ελληνες, θαρρώ ότι ισχύουν τέτοια… Αείποτε θαρραλέοι στην γνώμη τους!

    (Πραγματικά όμως, βρε παιδιά, λύστε μου αυτή την απορία: έχετε ανάλογες γνώσεις, εκπαίδευση, σπουδές, κάτι…; Δεν είναι κακό το «όχι», απλώς λίγο αδικαιολόγητη η επίθεση… Και άνιση…)

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  14. Στο πρώτο σχόλιό μου έγραψα "καλή ιδέα η δημοσίευση" γιατί πίστευα ότι για ανθρώπους που ασχολούνται με το ίντερνετ, που έχουν μπλογκ κλπ. είναι εντελώς αυτονόητο ότι όσα λέει η Αρβελέρ για τα μπλογκ είναι ανυπόστατα, υπερβολικά και προχειρογραμμένα. Φαίνεται βέβαια ότι τελικά και από όσους έχουν μπλογκ αρκετοί τα βρίσκουν βάσιμα.

    Με εντυπωσιάζουν, Άνεμε, οι προϋποθέσεις που θεωρείς ότι πρέπει να πληροί κανείς για να κάνει κριτική στην Αρβελέρ (φαντάζομαι, γενικά σε έναν καθηγητή πανεπιστημίου, σε έναν πρύτανη κλπ.). Πόσο μάλιστα όταν δε γράφει και για κάνα θέμα που έχει επιστημονική αρμοδιότητα. Όσο γνωρίζω η επιστημονική της ενασχόληση είναι το Βυζάντιο, όχι τα ΜΜΕ. Αλλά και να έγραφε για το Βυζάντιο ο καθένας θα μπορούσε να της κάνει κριτική αρκεί να μπορούσε να τεκμηριώσει αυτά που λέει, να βρει αδύνατα σημεία στα επιχειρήματά της κλπ.

    Νομίζω μάλιστα πως στο σχόλιό μου ήμουν πολύ συγκεκριμένος και έκρινα το κείμενο και τις θέσεις του, όχι το πρόσωπο της Αρβελέρ.

    Αυτά, ότι δηλαδή ο καθένας μπορεί να κάνει κριτική σε οποιονδήποτε, αρκεί να μιλάει τεκμηριωμένα, τα υποστηρίζω και για τα θέματα που αφορούν το μπλογκ που συμμετέχω, τις "ανορθογραφίες", το υποστηρίζω και για τα γλωσσικά θέματα. Ποτέ μάλιστα δεν έχουμε ασκήσει κριτική σε κανέναν με βάση το αν είναι γλωσσολόγος ή όχι, αλλά μόνο στη βάση αυτών που λεει. (και το τι έχουν διαβάσει τα ματάκια μας, βέβαια, δε λέγεται)

    Θα αρκούσε να πεις ότι διαφωνείς με την εκτίμησή μου -ή κάποιου άλλου- για το κείμενο, ενώ τώρα το μόνο που λες είναι "ποιος είσαι εσύ που τολμάς και μιλάς;" και όλα τα σημεία που επεσήμανα μένουν αναπάντητα.

    Αυθεντία, λοιπόν, ή επιχειρηματολογία;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  15. Δεν τα έβαλα με κανέναν. Και φυσικά όχι με εσένα.
    Απόρησα και απορώ πάντα (όχι πάντα κακόπιστα όπως εν προκειμένω νομίζεις) με την ευκολία…
    Αν σε ηρεμεί αυτό, απορώ και με τις δικές μου ευκολίες. Πολλές φορές!
    Ειδικά όταν πέραν της κριτικής δεν έχω να αντιπροτείνω κάτι! Όταν δεν έχω θέση και αρκούμαι στην αντίθεση!

    Απλώς αυτή την απορία της εξέφρασα και δημόσια!
    Θαρρώ ότι μόνο στην Ελλάδα έχω ξεκοκαλίσει τον Μάρξ, τον Βίντγκεστάϊν αλλά και τον Ξενάκη, τον Πουλατζά, τον… τον … τον…

    Πρώτα κριτικάρουμε και μετά διαβάζουμε… Ετσι νομίζω… Και στο ξαναλέω δεν αφορά εσένα παρά μόνο προς τούτο: αδυνατώ να ελέγξω τόσο το λόγο, όσο και τον αντίλογο αν πρώτα δεν τα αφομοιώσω…

    Οσο για το δικαίωμα στην κριτική, φυσικά και το υπερασπίζομαι. Αν δεν το έκαν πως θα τολμούσα να βγω π.χ. ότι ΝΑΙ, ο Παρθενώνας που θαυμάζει η υφήλιος είναι ένα κιτς, επηρμένο καρκατσουλιό και ότι ο Σολωμός ή ο Ελύτης είναι ελάσσονες ποιητές με γλυκανάλατη μανιέρα που μου τη βαράνε στα νεύρα διότι είναι και Εθνικοί (εθνικιστές ίσως;) ;

    ‘Η μήπως δεν έχω το δικαίωμα να το πω;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  16. Παρθενώνας, Σολωμός, Ελύτης, Αρβελέρ...

    Αυθεντία ή επιχείρημα;

    Αυθεντία, αυθεντία...

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  17. Μέχρι πριν από μερικά χρόνια δίδασκε στη Φιλοσοφική Σχολή μία από τις καλύτερες κσθηγήτριες που έχουν περάσει ποτέ από το Α.Π.Θ. Το όνομά της είναι Βαλαλά. Αυτή η εξαιρετική επιστήμονας έχει συγγάψει καταπληκτικά βιβλία, ενώ και ως καθηγήτρια ήταν εξαιρετική στη διδασκαλία της. Αλλά ήταν και εθνικίστρια μέχρι εκεί που δεν φαντάζεσαι. Στις διαλέξεις τις πάντοτε ανέφερε τη "φυλετική ανωτερότητα" την Ελλήνων, ειδικά απέναντι στους "Μογγόλους κωλότουρκους". Επειδή ήταν καταπληκτική στον τομέα της, πολύ καλά διαβασμένη, δε σημαίνει ότι και οι απόψεις της ήταν σωστές.

    Στο δια ταύτα, επειδή η κα. Γλύκατζη-Αρβελέρ έχει μία Χ ακαδημαϊκή καριέρα και θεωρείται κορυφαία βυζαντινολόγος, δε σημαίνει ότι βρίσκεται στην κορυφή και ζητημάτων τεχνολογίας και ΜΜΕ. Αυτό που λέει σε δύο τρεις παραγράφους έχει ειπωθεί με τη φράση: "το μέσο είναι το μήνυμα". Από κει και πέρα, παρατηρώ ότι δεν προσφέρει κάτι το νέο στις συζητήσεις που έχουν κατά καιρούς γίνει για τα μπλογκς, παρά την αδιαμφισβήτητη φιλολογική της ικανότητα. Το αίτημα για έλεγχο το έχουμε αντιμετωπίσει και το αντιμετωπίζουμε παντού. Στους δρόμους, στη δουλειά, στις σχέσεις. Και μην πέφτουμε στην παγίδα ότι άλλο ο έλεγχος και άλλο η διαιτησία. Είναι προφανές ότι αυτόματα θα εξοριστούν κάποιοι από την κοινότητα του "αποδεκτού"/"προσβλητικού" για κάποιον. Και πάλι καλά (δε θα ήμουν βέβαια ποτέ υπέρ μίας τέτοιας προοπτικής) αν πρόκειται για συλλήβδην υβριστές. Η υπόθεση Τσιπρόπουλου όμως, άλλα δείχνει. Εξάλλου, σε μία τέτοια περίπτωση, υπάρχει και το γούστο. Κρίνουμε τα γραπτά των άλλων και κρινόμαστε από τα γραπτά μας, αλλά αλοίμονο αν προχωρήσουμε στη λογοκρισία, έστω στη νομιμοποίηση της δυνατότητάς της.

    ΑπάντησηΔιαγραφή

Δημοσίευση σχολίου