Θεσσαλονίκη: Η απελευθέρωση της πόλης και οι δωσίλογοι

Στα χρόνια της γερμανικής κατοχής την πραγματική εξουσία στη Θεσσαλονίκη είχαν τα «γερμανοντυμένα» Τάγματα Ασφαλείας. Λίγοι πλήρωσαν για τα εγκλήματά τους, ενώ οι περισσότεροι ηγέτες τους ακολούθησαν τον εχθρό για να σωθούν.











Δημόσιος απαγχονισμός στους Αμπελοκήπους, 1944. Τα Τάγματα Ασφαλείας κρεμούσαν Έλληνες αντιστασιακούς με σκοπό τον εκφοβισμό, την κάμψη του φρονήματος και την αποθάρρυνση της Αντίστασης στους κατακτητές.






του Χρίστου Ζαφείρη







Η απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης από τη γερμανική κατοχή πραγματοποιήθηκε χωρίς πολεμικές συμπλοκές από τμήματα του ΕΛΑΣ. Στις 30 Οκτωβρίου, οι αρχηγοί της Ομάδας Μεραρχιών Μακεδονίας, Μάρκος Βαφειάδης και Ευριπίδης Μπακιρτζής, έδωσαν εντολή στα προπορευόμενα τμήματα του ΕΛΑΣ να καταλάβουν την πόλη. Η εγκατάλειψη της πόλης από τους ναζί και η εμφάνιση των ανταρτικών τμημάτων προκάλεσε παλλαϊκό συναγερμό και παραλήρημα ενθουσιασμού στους Θεσσαλονικείς, που κατέκλυσαν δρόμους και χαιρετούσαν με εκδηλώσεις λατρείας τους παρελαύνοντες ελευθερωτές τους.



Ο ΕΛΑΣ και το ΕΑΜ ήταν για τρεις περίπου μήνες, ώς τον Ιανουάριο του 1945, που αποσύρθηκε με τη Συνθήκη της Βάρκιζας, η μοναδική τοπική και πολιτική εξουσία στην πόλη. Η Εθνική Πολιτοφυλακή, που εκλέχτηκε από το λαό, είχε αναλάβει όλες τις αρμοδιότητες, τη διατήρηση της τάξης, τον επισιτισμό, τη φορολογία και τη λειτουργία των δημοτικών υπηρεσιών. Το κύριο μέλημά του ήταν η εκκαθάριση της πόλης από τους δωσίλογους, τους «ταγματασφαλίτες», τους συνεργάτες των Γερμανών, που είχαν κάνει την πόλη κέντρο όλων των δυνάμεων της Μακεδονίας που συνεργάστηκαν με τον κατακτητή.






To «βασίλειο των ταγματασφαλιτών»






Μια ιστορική μελέτη του λέκτορα της Ιστορίας στο ΑΠΘ Στράτου Δορδανά, με τίτλο «Ελληνες εναντίον Ελλήνων - Ο κόσμος των Ταγμάτων Ασφαλείας στην κατοχική Θεσσαλονίκη 1941-1944» (εκδ. Επίκεντρο), δίνει με επιστημονική τεκμηρίωση το ζοφερό κλίμα των παρακρατικών και εθνοπροδοτικών αποβρασμάτων, που αποτελούσαν τα τελευταία χρόνια της κατοχής -με την προστασία των ναζί, τη βία και την αντικομμουνιστική υστερία- την πραγματική εξουσία στην πόλη. Τα Τάγματα Ασφαλείας, ένοπλες παραστρατιωτικές δυνάμεις, δημιούργημα της κατοχικής κυβέρνησης, με τη βοήθεια του στρατού κατοχής αντικατέστησαν στην πράξη τις αρμόδιες κρατικές υπηρεσίες (Χωροφυλακή, Δικαιοσύνη κ.λπ.). Τα στελέχωναν ιδεολόγοι αντικομμουνιστές, εθνικοσοσιαλιστές, τυχοδιώκτες και καιροσκόποι, που προσελκύονταν από την πρόσκαιρη εξουσία, τα προσωπικά οφέλη και τα πλούτη που αποκόμισαν από τις αρπαγές και τη «μεσεγγύηση» των εβραϊκών περιουσιών.
Οι πιο διαβόητοι ηγέτες των δωσιλογικών ένοπλων τμημάτων, συνεργάτες των Γερμανών, ήταν ο Γεώργιος Πούλος, ο Αντώνιος Βήχος, ο Αντώνιος Δάγκουλας, ο Κυριάκος Παπαδόπουλος κ.ά. Ο Πούλος, απότακτος αξιωματικός του Ελληνικού Στρατού, ήταν αρχικά αρχηγός του εθνοσοσιαλιστικού σωματείου «Εθνική Ενωσις η Ελλάς», το διαβόητο «Τρία Εψιλον», που μετεξελίχτηκε σε κόμμα και συνεργάστηκε με τις γερμανικές αρχές. Είναι χαρακτηριστικό ότι το στρατιωτικό εθελοντικό τάγμα του Πούλου ήταν ντυμένο με γερμανικές στολές και οπλισμένο με γερμανικό οπλισμό.




Ο Αντώνιος Βήχος ίδρυσε την Πανελλήνια Οργάνωση Εθνικιστικών Ταγμάτων (ΠΟΕΤ) και συνεργάστηκε με άλλες αντικομμουνιστικές οργανώσεις. Οι ταγματασφαλίτες του Βήχου, που είχε το στρατηγείο του στη σημερινή οδό Αλεξάνδρου Σβώλου (τότε Πολωνίας), επιδόθηκαν σε όργιο αρπαγών περιουσιών, βίας και εκτελέσεων. Οι άνδρες του Βήχου περιπολούσαν στους δρόμους ως αστυνομικοί και συλλάμβαναν ακόμη και όσους υποψιάζονταν ότι ήταν οργανωμένοι στο ΕΑΜ.




Παρωδία ελληνικού στρατού ήταν και ο Εθνικός Ελληνικός Στρατός (ΕΕΣ) του Κισά Μπατσάκ (Κυριάκου Παπαδόπουλου), η διοίκηση του οποίου εγκαταστάθηκε στο μέγαρο της οδού Βασ. Ηρακλείου, ενώ τη διεύθυνση του Γραφείου Τύπου και Προπαγάνδας ανέλαβε ο γνωστός από την υπόθεση της δολοφονίας Λαμπράκη Ξενοφών Γιοσμάς.




Σκληρότερος απ' όλους τους ταγματασφαλίτες αναδείχτηκε ο Αντώνιος Δάγκουλας, ο οποίος, λόγω των φρικιαστικών εγκλημάτων, είχε το παρατσούκλι «αιμοσταγής δράκος». Το τμήμα του, που εκπαιδεύτηκε και εξοπλίστηκε από τους Γερμανούς, ονομάστηκε Εθνική Ελληνική Ασφάλεια Πόλεως Θεσσαλονίκης. Οι «Δαγκουλαίοι», πέρα από τις πράξεις βίας, είναι υπεύθυνοι για τις μαζικές εκτελέσεις στη Θεσσαλονίκη το 1944, με δεκάδες άτομα, όπως στο «μπλόκο της Καλαμαριάς», στην Κάτω Τούμπα, στην Ευκαρπία και σε άλλες συνοικίες της πόλης. Ο Δάγκουλας τραυματίστηκε βαριά κατά την εκδίωξη του από τον ΕΛΑΣ και πέθανε στο νοσοκομείο.




Αμεσος συνεργάτης των Γερμανών, ως διευθυντής του Γραφείου Αντικατασκοπίας και Πληροφοριοδότης της Γκεστάπο στη Θεσσαλονίκη, ήταν ο Λάσκαρης Παπαναούμ, ο οποίος, εκτός των άλλων, συνετέλεσε στη δίωξη των Εβραίων της πόλης, αφού πρώτα, σε συνεργασία με τον Μέρτεν, άρπαξαν ως «μεσεγγυούχοι» τις περιουσίες των Εβραίων. Αλλοι συνεργάτες του στρατού κατοχής ήταν ο Κων. Κυλινδρέας, ο Χρήστος Παπαβασιλείου, ο Γεώργιος Σπυρίδης, ο Γρηγόριος Παζιώνης, ο καθηγητής Βασίλειος Εξαρχος, ο Νικόλαος Ζωγράφος κ.ά.





Η φυγή των προδοτών






Οταν οι ηγέτες των ταγματασφαλιτών και των συνεργατών των ναζί διαπίστωσαν ότι επέρχεται το τέλος της γερμανικής κατοχής, αναζήτησαν τη σωτηρία τους στους προστάτες τους. Ενα μήνα πριν από την είσοδο του ΕΛΑΣ στην πόλη, οι πιο πολλοί γερμανόφιλοι αναχώρησαν με τις οικογένειές τους για τη Γερμανία. «Στο τρένο της φυγής», γράφει ο Δορδανάς, «συνταξίδεψαν με τις γερμανικές οικογένειες ο Παζιώνης, ο Σπυρίδης, ο Παπαναούμ, η οικογένεια του Πούλου, οι οικογένειες των διευθυντών των γερμανόφιλων εφημερίδων της πόλης “Νέα Ευρώπη” και “Απογευματινή”, σημαντικών πρακτόρων και πολλοί άλλοι. Ενα μήνα αργότερα, ο Πούλος και οι άνδρες του εγκατέλειψαν συντεταγμένα τις οχυρές θέσεις στη Χαλκηδόνα και ακολούθησαν το γερμανικό στρατό, περνώντας τα ελληνογιουγκοσλαβικά σύνορα…». Οι σημαντικότεροι ταγματασφαλίτες δεν πλήρωσαν για τα εγκλήματά τους στις δίκες δωσίλογων που ακολούθησαν.




Τα Τάγματα Ασφαλείας, μετά την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης, που είχαν αποσυρθεί στις παρυφές της πόλης, συγκρούστηκαν με τον ΕΛΑΣ, που είχε ως στόχο τη διάλυσή τους. Η τελική αναμέτρηση, με μεγάλες απώλειες εκατέρωθεν, έγινε το Νοέμβριο του 1944 στη φονικότατη μάχη του Κιλκίς. Ομως, μετά την ήττα των αντικομμουνιστικών τμημάτων, επικράτησε παραφροσύνη από τους άνδρες του ΕΛΑΣ και εκατοντάδες αιχμάλωτοι των ηττημένων ταγματασφαλιτών και άλλων «εθνοπροδοτών» εκτελέστηκαν εν ψυχρώ, καθώς «η οργή αυτών που τόσο είχαν δεινοπαθήσει ήταν αδύνατον να συγκρατηθεί…». Ηταν η αρχή του φοβερού Εμφυλίου που ακολούθησε τα επόμενα χρόνια.



---

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

Ολα τα Μνημόνια σε πίνακες

Περί Σαββόπουλου, προσωπικά...

Ο Αρχιδάμπουρας