H «Εποχή του -ηλεκτρονικού- Ονείρου»

«Αν αφήσουμε την Κοινωνία της Πληροφορίας στις δυνάμεις της αγοράς, οι πλούσιοι θα αγοράζουν υπολογιστές, θα γίνονται παραγωγικότεροι και πλουσιότεροι, ενώ οι φτωχοί που δεν μπορούν να το κάνουν θα μένουν στάσιμοι...»
Μιχάλης Δερτούζος
Είναι ελάχιστες οι μεγάλες ουτοποίες -οι «Εποχές του Ονείρου»- που κάποιες κοινωνίες ή ομάδες ευτύχησαν να ζήσουν έστω και για λίγο κι ακόμη λιγότερες οι ιδεολογικές ουτοπίες που γέννησαν επαναστάσεις, στη διάρκεια των οποίων «τα όνειρα πήραν την εκδίκησή τους», λίγο πριν καταρρεύσουν είτε από αντεπαναστάσεις είτε από τα ίδια τα «παιδιά» τους.
Αντίθετα, οι τεχνολογικές ουτοπίες της επικοινωνίας, από τον τηλέγραφο μέχρι το ραδιόφωνο και την τηλεόραση και, πιο πρόσφατα, η ουτοπία του Internet, στάθηκαν πιο «τυχερές» από τις «αδελφές» τους.
Οι περίοδοι αυτές της δημιουργίας, «του συλλογικού ονειρέματος, των παθιασμένων συζητήσεων και των ελεύθερων συναθροίσεων»1 επέζησαν για μεγαλύτερες χρονικές περιόδους και «μπόλιασαν» την κοινωνική πραγματικότητα πριν παραδοθούν στους νόμους της αγοράς.
Ανεξάρτητα όμως από την τύχη και τη θλιβερή τους κατάληξη, όλες οι μορφές και τα μέσα επικοινωνίας -η γραφή, ο τηλέγραφος, το τηλέφωνο, το ραδιόφωνο, η τηλεόραση, το Δίκτυο- συμβάλλουν στην κατασκευή της πραγματικότητας διαμορφώνοντας τη συλλογική και ατομική συνείδηση. Μοιάζει σαν ο πολιτισμός μας να παράγει τα τεχνολογικά μέσα που από τη μια «χειραγωγούν και αλλοιώνουν την ανθρώπινη φύση»2, από την άλλη δημιουργούν ρήγματα στη δομή και την πραγματικότητα της κοινωνίας. Ρήγματα από τα οποία αναδύονται «νέες εκδοχές της ουτοπίας, οι οποίες με τη σειρά τους προωθούν νέες τεχνολογίες, που με τη σειρά τους αλλάζουν το πλαίσιο καθορισμού της ανθρώπινης φύσης και ούτω καθ' εξής»3.
Σήμερα, 36 χρόνια μετά τη γέννηση του Internet, παραμένει «το πιο σαγηνευτικό επικοινωνιακό μέσο της εποχής μας, ενώ φαίνεται ότι είναι προορισμένο να συναγωνιστεί με αξιώσεις την τυπογραφία του Γουτεμβέργιου ως μείζον τεχνοπολιτισμικό μεταλλαξογόνο»4.
Την «Εποχή του Ονείρου» του Internet δεν ευτυχήσαμε να τη ζήσουμε στην Ελλάδα στο βαθμό που μας έπρεπε. Χωρίς σχέδιο και οργάνωση, βιαστήκαμε να περάσουμε στην εμπορευματοποίηση των δυνατοτήτων του Διαδικτύου, πριν προλάβουμε να το γευτούμε στα αρχικά του βήματα.
Το αποτέλεσμα ήταν και επιχειρηματικά καταστροφικό. Επενδύσεις εκατοντάδων εκατομμυρίων πήγαν χαμένες. Εταιρείες παροχής υπηρεσιών έκλεισαν και δεκάδες εργαζόμενοι στις νέες τεχνολογίες έχασαν τις δουλειές τους. Οι «φούσκες» του Χρηματιστηρίου αποτέλειωσαν κάθε υγιή ή ελπιδοφόρα απόπειρα. Και το χειρότερο απ' όλα: απλός κόσμος όσο και επιχειρήσεις «γύρισαν την πλάτη» στο Internet.
Οι λόγοι γι' αυτήν την υστέρηση, πολλοί: η γενική καχεξία της Παιδείας, το κόστος για την απόκτηση ηλεκτρονικού υπολογιστή, το υψηλό κόστος πρόσβασης στο ίδιο το Internet και, τέλος, η έλλειψη ελληνικού περιεχομένου και υπηρεσιών, άρα και ουσιαστικού κινήτρου για να μπουν οι Ελληνες στο Internet.
Ομως οι εξελίξεις δεν περιμένουν άλλο. Ακόμη χειρότερα: σύντομα θα δημιουργηθεί ένα αγεφύρωτο χάσμα ανάμεσα σε εκείνους που έχουν τις ικανότητες να αντιμετωπίσουν τις προκλήσεις της νέας εποχής και εκείνους που δεν θα αποκτήσουν ποτέ πρόσβαση στη γνώση. Ενα νέο προλεταριάτο, μακριά κι από τα μέσα παραγωγής αλλά και από την πληροφορία. Αλυσοδεμένο στον καναπέ και την τηλεόραση.
Κι εδώ θέλει τολμηρά βήματα, τόσο από την πλευρά της πολιτείας όσο και από την πλευρά του ιδιωτικού τομέα:
* Αμεσος εκσυγχρονισμός της εκπαίδευσης: Οχι κάθε σχολείο, αλλά «κάθε θρανίο και υπολογιστής».
* Μεγαλύτερα κίνητρα για την αγορά ηλεκτρονικού υπολογιστή από τα ελληνικά νοικοκυριά, με ταυτόχρονη ανάπτυξη κοινόχρηστων κέντρων πρόσβασης στο Διαδίκτυο.
* Υποχρεωτική χρήση του Internet σε όλες τις δημόσιες υπηρεσίες και οργανισμούς και παροχή υπηρεσιών σε ηλεκτρονική μορφή (η επιτυχία μέχρι... κατάρρευσης της ηλεκτρονικής φορολογικής δήλωσης είναι ένα δείγμα που θα πρέπει να πείσει και τους υπόλοιπους φορείς!).
* Ενίσχυση των εταιρειών που δραστηριοποιούνται στις νέες τεχνολογίες, αλλά και των εργαζομένων σε αυτές, με θεσμική κατοχύρωση των δικαιωμάτων τους.
Ηπρόσβαση στο Internet δεν είναι είδος πολυτελείας αλλά δημόσιο αγαθό το οποίο είτε θα πρέπει να παρέχεται δωρεάν (π.χ. σε όλους τους νέους κάτω των 25 ετών, άτομα με ειδικές ανάγκες, κατοίκους παραμεθόριων περιοχών και νησιών κ.λπ.) είτε σε πολύ χαμηλό κόστος, παρέχοντας μάλιστα σε όλους ανεξαιρέτως τους Ελληνες τη δυνατότητα να έχουν δική τους ηλεκτρονική διεύθυνση αλληλογραφίας.
Τέλος, θα πρέπει να σκεφτούμε μοντέλα για την ήπια επιβολή της χρήσης των νέων μέσων στις επιχειρήσεις, όπως έγινε κάποτε με τις ταμειακές μηχανές, όπως δειλά πάει να γίνει με τις δηλώσεις ΦΠΑ και τις φορολογικές δηλώσεις.
Τα παραπάνω έχουν κόστος και μάλιστα, μεγάλο. Τα κέρδη όμως -οικονομικά και κοινωνικά- θα είναι ανυπολόγιστα. Και για την Ελλάδα και για την αγορά. Γιατί εάν μιλάμε για πραγματικό εκσυγχρονισμό της κοινωνίας, θα πρέπει να μιλάμε για μια κοινωνία γνώσης και επικοινωνίας. Κι αυτό είναι μια «ρεαλιστική ουτοπία», όπως θα έλεγε και ο κ. Σημίτης.

* Δημοσιογράφος. Διδάσκει στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του Πανεπιστημίου Αθηνών.

1. Geert Lovink, ακτιβιστής των μέσων επικοινωνίας
2. και 3. David Porush, Hacking the Brainstream
4. Erik Davis, Techgnosis, Εκδ. Αρχέτυπο, 2001

Σχόλια